VINYAN

Mnogo pretencioznosti ni oko čega je moj prvi utisak o ovom filmu. Doduše, Fabrice Du Welz je svjestan da i ne može da ponudi ništa suštinski novo u filmu ovakve tematike, jer sve je već viđeno, od izgubljenog sina, do potrage koja oca odvodi u srce džungle i primorava ga da revalorizuje sopstvene stavove... sve smo to gledali veliki broj puta i taj problem je rješavan na više načina. Stoga Vinyan možemo posmatrati kao za sada posljednje poglavlje o filmovima koji se bave pobunjenom (ili čak podivljalom) djecom, a pregled tih filmova iziskivao bi čitavu knjigu i tome upućenijeg autora, pa ovdje možemo napraviti samo kratki osvrt na taj niz koji suštinski počinje sedamdesetih godina prošlog vijeka.

Naime, do tada su djeca prikazivana kao nevinašca, kao pozitivni likovi koji su poslušni sinovi ili kćerke svojih roditelja, koji su žrtve i glavni junak treba da ih izbavi iz nevolje i tome slično. Izuzetaka svakako ima, poput Village of the Damned, ali potvrđuju pravilo o suštinskoj nevinosti djece u Holivudu, naspram hrišćanske teze o praroditeljskom grijehu svih, pa i novorođenih. Nakon pojave kontrakulture, pojavio se niz filmova koji su ne samo veličali mladalačku energiju već i podosta pretjerivali u tome. Na primjer, film If... (1969) prikazuje đake u jednom britanskom internatu i njihove nestašuke. Nakon jednog od njih oni su kažnjeni, te moraju da pospreme jednu prašnjavu sobu u koju niko duže vremena nije ulazio. U ormaru, koji kao i uvijek krije sve tajne, nalaze fetus u tegli formaldehida, a to je 1969. godine nosilo vrlo jasno značenje. Omladina je zatočenik hladnoratovskog društva i obogaljujuće tradicije, koji je sputavaju da živi punim plućima. 

U to vrijeme možda je to bilo sasvim razumljivo, da društvo u kojem živiš doživljavaš kao zatvor, pa su mogli da tolerišu i filmove poput Wild in the Streets (1968), gdje omladina postaje ne samo politički svjesna već i aktivna, pa omladinski pokret prvo izdejstvuje pomjeranje starosne granice za pravo glasa sa 21 na 15 godina starosti, a predsjednik SAD-a postaje  dvadesetogodišnjak. Jedna od prvih odluka koju donosi zasniva se na tezi da je um starijih ljudi korumpiran od strane prethodnog političkog sistema, te svi do reda moraju biti zatvoreni u svojevrsne koncentracione logore radi prevaspitavanja. Prevaspitavanje naravno podrazumijeva svakodnevno konzumiranje LSD-a, koji bi proširio perspektivu matoraca i eventualno ih izveo na pravi put. 

 

Jasno je da je riječ o čistom pretjerivanju koje liči na ono kako veliki Perica zamišlja dolazak nove generacije, i kako seniorska histerija, preuveličavanje djelovanja omladinskog pokreta, prerasta u nametnutu potrebu za reakcijom protiv toga. Reakcija je uslijedila u više pravaca, jedna od njih je ponovno oživljavanje policijskog žanra, gdje su u filmovima poput Prljavog Harija ili Death Wish hipi-odmetnici eliminisani metkom u čelo. Drugi niz čine horor filmovi, s jedne strane filmovi o zombijima, živim mrtvacima, koji su u političkom smislu u stvari naši preci i starija generacija protiv kojih se omladina buni, a sa druge strane pojavljuju se filmovi o opsjednutoj djeci, prvo sam Istjerivač đavola, a onda i Omen (1976) i ostali, spominjanje svih bilo bi iznurujuće a ne bi se pronašlo ništa novo. Omen spada i u filmove o monstruoznim rođenjima, gdje se monstrum tretira ili kao način samoodbrane fetusa, njegovo odbijanje da uđe u ''teglu sa formaldehidom'' (kao It's Alive!), ili da je samo novorođenče zlo, u slučaju već spomenutog Omena ili Aliena. 

Čitav odbrambeni mehanizam protiv najezde malih varvara očitava se i u ekranizaciji priče Stivena Kinga Djeca kukuruza,  koji ubijaju svoje roditelje i zasnivaju sopstveno društvo, duhovno se srozavajući na religijske kultove iz kamenog doba. Okultne veze se mogu registrovati i u slučaju Burmanovog filma Excalibur (1981), gdje je sin kralja Artura začet vještičijom mađijom. Burman nije jednosmjeran, i navodi svog Artura do shvatanja da je taj monstrum ipak njegov sin, i da on snosi odgovornost za njegovo postojanje, pa sam Artur odlučuje da ga ubije i time se riješi pošasti koja je potekla iz njegovih mošnica. To jeste značajan komentar na histerične reakcionarne filmove koji su dolazili iz Holivuda, ali i dalje stoji na tezi da omladina jeste jedna divljačka banda, otuđena od civilizacije. Tu tezu izvrće Kubrik u svojem filmu Isijavanje, gdje je otac taj koji razvija primitivne porive i napada sopstvenog sina. 

Doduše, Burman u jednom kasnijem filmu, The Emerald Forest (1985), ponovo razmatra isto pitanje, ali ovaj put nalazi se u nekoj južnoameričkoj zemlji, i  to više nije pitanje generacijskih odnosa kod Britanaca kao u prethodnom filmu. Ovdje otac pronalazi svog izgubljenog sina, ali on ne želi da se vrati, već ostaje da živi u primitivnom plemenu, odbijajući moderni način života. Ako preskočimo činjenicu da je sve to patetično, i da nam i Džejms Kameron servira isto sranje o ljubavi prema prirodi u Avataru, ovdje otac dozvoljava sinu da živi sopstveni život, makar to bio i takav (po meni) loš izbor da živi u nekoj amazonskoj šumi. U odnosu na Ostrvo, gdje otac i dalje insistira da je on taj koji zna šta je istina a šta ne, i šta i kako treba da se radi, priličan je napredak to što Burman prihvata da generacijski odnos može biti dvosmjeran proces, obostrano učenje a ne puka transmisija, prenošenje tradicije sa tačke A na tačku B. Kod Burmana dijalog postoji, što nije slučaj ni sa jednim drugim spomenutim filmom, iako Burman možda previše popušta svojem sinu. 

U jednom takvom kontekstu, Vinyan je morao imati velike teškoće da gledaocima otupjelim od sličnih prizora ponudi nešto zanimljivo. Izbor da se koncentriše na atmosferu, da estetika podsjeća na Valhalla Rising, je po meni dobar, iako takvi filmovi neće naići na širi odjek. U Valhali, glavni junak dovodi ''sina'' do kraja i onda svjesno umire, uklanjajući taj ''teret'' sa dječakovih ramena. Time se potpuno odbija Frojdova teza o nastanku društva, po kojoj su sinovi ubili oca koji je bio vlasnik svih žena, nakon toga ih podijelili među sobom, ali i razvili osjećaj krivice zbog oceubistva. Taj osjećaj je doveo do stvaranja prvih religija, gdje se ubijeni otac vraća kao Ime Oca, kao natprirodna sila, totem, na kraju i sam Bog. Bezimeni junak Valhale apsolutno odbija tu mogućnost.

Ali Valhala oslikava događaj koji se nije desio, bar ne u sadašnjosti, ona poziva da se to desi. Vinyan prikazuje pravu realnost, ono što se stvarno dešava. Naime, iako je spomenuti niz filmova prikazivao očeve koji eliminišu, prevaspitavaju i ponovo privlače svoju djecu natrag sebi, u stvarnosti ta bitka je izgubljena, zato što je došlo do infantilizacija kulture, do izjednačavanja kulture sa omladinskom kulturom. Dugo vremena Zapad je insistirao na svojoj predstavi mladosti kao nove energije, nečeg predvodničkog, nečeg što može da donese samo napredak, ali danas je to degenerisalo u nesposobnost da Zapad samom sebi podari predstavu zrelosti. Sve što imate da vidite na ekranima raznih veličina su odrasla djeca, odrasli ljudi koji čine potpuno nezrele stvari, što je najočiglednije u raznim komedijama, gdje ne samo da neki novi Džeri Luis nema svoga Dina Martina, već i onaj stari Džeri Luis djeluje zrelije od današnjih balavaca koji u ličnoj karti ulaze u četvrtu deceniju svog života. Tinejdžerski film više ne služi da opiše ono što Mišel Fuko dobro pojašnjava: ''ulazak mladića u život, prelazak u fazu koju mi zovemo 'zrelost' predstavlja problem društvu u cjelini, te je većina društava snažno ritualizovala ovaj tegobni i opasni prelazak adolescenata u zrelo doba''.

Taj ritual više ne postoji, tinejdžerski film ima samo jedan cilj - da produži djetinjstvo u nedogled. Njegova namjera je da zadrži svoju publiku u stanju onoga što je Imanuel Kant nazvao samoskrivljena nepunoljetnost, nesposobnost da razumijete društvene procese niti da pokrenete neku društvenu reformu, već trebate ostati tinejdžer zauvijek (to je čak problem i nekih nazigled ''prosvjetljenih'' ljudi, poput doktora Hausa, mada je on kompleksniji lik koji prikazuje borbu između ta dva principa). U slučaju Vinyana (koji je na kraju ostao skoro nepomenut :), otac biva kao u Frojdovoj verziji ubijen od strane sina, ali to kod ovoga ne stvara osjećaj krivice, niti ima namjeru da na osnovu toga formira prvu klicu civilizacije. Du Welz nam tako kroz jedan formalni edipovski okvir šalje poruku da je savremeno društvo u stvari ubilo Odraslog u sebi, u onom smislu u kojem popularna psihologija frojdovske termine Id, Ego i Superego zamjenjuje izrazima Dijete, Roditelj i Odrasli.

Danas vi možete biti roditelj ali ne morate da budete odrasli, ne zato što ste tinejdžerka kojoj je zapala neplanirana trudnoća, jer bez odraslog elementa mogu egzistirati i penzioneri. Riječ je o stanju svijesti koja, samim tim što odbija važnu tekovinu civilizacije, vraća čitavo društvo u kameno doba. Otac u Vinyanu možda jeste tipičan dosadni predstavnik prosvjetiteljstva, on je ta ''tegla formaldehida'', ali savremeno društvo ne shvata da je ta tegla potrebna, da ona u određenom vremenskom periodu ima svoju ulogu, nakon čega dozvoljava fetusu da stane na svoje dvije noge. To što se tegla u potpunosti odbija vraća čovječanstvo na nulto stanje, i tek ćemo vidjeti na šta će ličiti društvo djece koja danas odrastaju u ovakvim uslovima, iako se katastrofa već nazire.